DENKMAL is een openbaar kunstwerk in Gendringen. Het vormt een oproep de samenhang tussen de menselijke geest, de maatschappij en het milieu te herstellen en deze te leren koesteren. Alleen in samenhang tussen mens, maatschappij en milieu - de drie ecologieën - heeft het leven van mensen op aarde een toekomst.DENKMAL is een artistiek-politiek kunstwerk dat in 2019 is ontworpen en op 4 maart 2020 als geschenk is aangeboden aan de burgers van Gemeente Oude IJsselstreek. Door Corona kon het werk pas in 2022 worden uitgevoerd en het is onthuld op 8 juni 2023.

DENKMAL, de aanleiding
In het gemeentewapen van de voormalige Gemeente Gendringen bevinden zich drie ringen. Deze ringen verbeelden de samenhang tussen mens, maatschappij en milieu; een samenhang waarop deze gemeente is gebouwd. Gemeente Gendringen is later gefuseerd met Gemeente Wisch tot Gemeente Oude IJsselstreek. De drie ringen zijn in dit samengaan meeverhuisd naar het nieuwe gemeentewapen van Gemeente Oude IJsselstreek. In dit proces is de boodschap in het huidige gemeentewapen, van de samenhang tussen mens, maatschappij en milieu verloren gegaan. DENKMAL wil die gemeentelijke grondslag reactiveren omdat daarmee mensen een concept krijgen aangereikt om de huidige verstrengelde crises beter te begrijpen, en hieruit handelingsvermogen kunnen putten.DENKMAL is het eerste kunstwerk dat als geschenk door Gemeente Nieuwe IJssel is ontwikkeld. Deze speculatieve gemeente is opgericht door Johannes Bongers en Arienne van Staveren.

Het voormalige gemeentehuis van Gendringen met het gemeentewapen met de 3 ringen.

Tekeningen voor DENKMAL uit 2020. De schaal vormde een centraal uitgangspunt, een schaal met de opening naar beneden. De schaal speelt in de filosofie een belangrijke rol. Zowel Aristoteles als Heidegger illustreren hun visie op 'zijn' via het 'zijnde' van een object. Beiden gebruiken voor dat zijns-object de schaal als voorbeeld. In DENKMAL is de opening van de schaal naar de grond gericht, naar de aarde.

Rond 1960 plantte de Gemeente Gendringen drie bomen voor het toenmalige gemeentehuis. De drie bomen vertegenwoordigen de drie ringen uit het gemeentewapen van Gendringen dat aan het gemeentehuis prijkt. De drie bomen stonden dicht bij elkaar, in een boomgroep. De herhaling van de drie ringen in het wapen naar het planten van drie bomen maakt deze boomgroep tot een levend verhaal. Dit gemeentelijke teken – het is de missie van de gemeente – getuigt van een diepe inspiratie en inzicht; de boomgroep vormde eigenlijk een vroeg ecologisch kunstwerk in de openbare ruimte: levend en veranderend, maatschappelijk en tegelijk uitbundig en conceptueel.De drie bomen stierven rond 2020 door de droogte; klimaatverandering dringt door in de diepste haarvaten, tot in maatschappelijke verbanden en in lokale verhalen. De laatste berk moest omgezaagd en alleen de drie lage stronken bleven achter. Het gemeentewapen met de drie ringen aan de gevel en de drie houten stronken bleven zonder verbinding achter. DENKMAL wil deze verbinding herstellen en de boodschap verspreiden.

Links de woning in de jaren '40, en rechts rond 1960 als gemeentehuis met de drie berken.

DENKMAL wordt gevormd door drie bronzen gedenkschalen op de stronken van de drie dode bomen. DENKMAL is een oproep de samenhang tussen de drie ecologieën te vieren en te doordenken, maar zich ook de vraag te stellen waarom deze samenhang in de Achterhoek zo problematisch is geworden. Ten tijde van het ontwerp van dit openbaar geschenk bestond de BBB politiek nog niet, en stond de stikstofcrisis nog niet op de politieke agenda. Wij zien dat in deze regio mensen afhankelijk zijn geworden van het agro-industrieel complex, en van het denken dat daarachter schuilgaat, een uitwas van het neoliberalisme dat alles van waarde en samenhang afbreekt. DENKMAL is een artistiek-politiek werk dat daar afstand van neemt, een dwarsverbonden denken voorstaat en nadrukkelijk op de toekomst is gericht.

De drie bomen zijn rond 2020 één voor één doodgegaan door de droogte als gevolg van opwarming van klimaat. Toen de eerste boom stierf volgden daarop de andere twee snel; de wortels waren verstrengeld. Nu is er in Gemeente Oude IJsselstreek geen kennis en bewustzijn meer wat de drie ringen in het gemeentewapen betekenen. De betekenis van de centrale identiteitsdrager van de gemeente is verloren gegaan.

DENKMAL is een eenwoordig gedichtDenkmal betekent in het Duits ‘herinneringsmonument’, maar is ook een ‘mal’ voor het denken. DENKMAL gaat over het verlies van betekenis en bewustzijn over hoe gemeenschap wordt opgebouwd.Het woord ‘gemeente’ bestaat uit twee delen: ‘ge’ en ‘meent’. De meent zijn de gronden die van oudsher in gemeenschappelijke handen en gemeenschappelijk gebruik zijn. In het Engels heten die gronden commons, verwant aan community of aan 'communisme'. Ge- is in de Nederlandse en Duitse taal verzamelend: het brengt bijeen wat erop volgt. Ge-sternte verzamelt de sterren, ge-schiedenis verzamelt wat is geschied. De Ge- in Gemeente Oude IJsselstreek verzamelt de drie ecologieën: mens, maatschappij en milieu.Gemeenschap begint bij de enkelingGemeenschap is gericht op samenleven en moet tegelijk ruimte bieden voor verschil. Menselijke individuele expressie en creativiteit maakt gemeenschap mogelijk. Een gemeenschap die de singulariteit van haar leden opheft, verliest daarmee haar vermogen gemeenschap te zijn. Gemeenschap wordt vandaag steeds vaker gelijkgesteld aan gedeelde identiteit: de groep wordt sterker naarmate duidelijker wordt wie erbij hoort en wie erbuiten valt.Gemeenschap ontstaat tegelijk in relatie tot haar leefomgeving. Mens, menselijke gemeenschap en milieu bestaan door hun onderlinge relaties en beïnvloeden elkaar voortdurend. Maar dus ook: als er één raakt aangetast zullen de anderen ook sterven. Vernietiging en uitbuiting van de leefomgeving tast nu zichtbaar ook de geest en de sociale gemeenschap aan. Sociale technologie die de gemeenschap verdeelt en die individuele geesten teistert maken de afbraak compleet. DENKMAL stelt daar de drie ecologieën tegenover: mens, maatschappij en milieu als een samenhang waarin verschil, afhankelijkheid en gemeenschappelijkheid tegelijk kunnen bestaan. 'De drie ecologieën' verzamelt zo een veelheid (multiplicity). Gemeenschap is dan het vermogen die veelheid bijeen te houden zonder haar tot eenheid te reduceren. Dit denken vindt zijn oorsprong in de filosoof Spinoza, dat later in de Franse filosofie van de tweede helft van de vorige eeuw een belangrijke rol speelt.

Gemeente Gendringen + Gemeente Wisch = Gemeente Oude IJsselstreek

DENKMAL en samenhang
In het midden van de vorige eeuw stond in Westerse samenlevingen de samenhang tussen de mens, maatschappij en milieu nog centraal en op deze samenhang ontwikkelden mensen zich en werd de samenleving gebouwd. Nu weten we dat de toenmalige welvaart is gebouwd op koloniale uitbuiting, ten koste ging van de ontwikkeling van vrouwen en dat groepen mensen ook toen al werden buitengesloten. Vanaf de jaren '80 is onder het juk van het neoliberalisme de samenhang tussen mens, maatschappij en milieu actief afgebroken.De samenhang tussen de mens (de rijke en levende menselijke geest), de maatschappij (sociaal, rechtvaardig en vitaal) en het milieu (organisme = leefomgeving) is ernstig aangetast. Toch hebben we niets anders dan deze drie tot onze beschikking. Deze drie samen is wie we zijn. Dat wisten we al in de jaren '60, de Gemeente Gendringen liep er met haar gemeentewapen mee voorop, maar we zijn dit inzicht kwijtgeraakt. Drie bronzen dekschalen liggen nu op de dode stronken, als grafzerken, die ons voor lange tijd zullen herinneren aan de drie bomen, de boomgroep, die de samenhang belichaamt.

Visie Gemeente Nieuwe IJssel

Vandaag bevinden we ons in een diepe en verstrengelde crisis. Die komt tot uitdrukking in klimaatverandering, de natuur is monocultuur geworden, het verlies van biodiversiteit groeit, sociale en economische ongelijkheid neemt toe, en democratie neemt af. Een gedeelde (kennis) werkelijkheid is verdwenen. Sociale massamedia en een technologische dystopie verwoest de sociale cohesie, schakelt de menselijke geest gelijk, en tast het geestelijk welzijn aan. Op de valreep komt de autonomie van de mens door Kunstmatige Intelligentie (AI) in gevaar. Groepen komen hiertegen nog nauwelijks in beweging en individuele mensen voelen zich onvermogend hierin iets te veranderen.We moeten ons denken vernieuwen, geestelijk in beweging komen en de uitgangspunten bevragen waarop het leven en samenleven gebaseerd zijn. Om zo te oefenen om vitaal te blijven want we moeten nog duizenden jaren voor deze aarde zorgen. Het is deze boodschap van het openbare kunstgeschenk DENKMAL dat wij aan de gemeenschap aanbieden. We geven daarmee de boodschap door van hen die indertijd de drie bomen voor het gemeentehuis planten en eerder, zij die de drie ecologieën, via de drie ringen in het gemeentewapen, tot uitgangspunt van de toekomst maakten.

DENKMAL is tot stand gekomen met financiële ondersteuning door privé donaties, Stichting Stokroos en Gemeente Oude IJsselstreek.

Gendringen, Grotestraat, zomer 2024

Winter, 2023

COLOFONDENKMAL is geïnspireerd op 'Les Trois Ecologies' van Félix Guattari, een boek uit 1989. Guattari was psychiater/therapeut en sociaal filosoof en hij stelt in 'De Drie Ecologieën' het verband centraal tussen de ecologie van de geest, de ecologie van het sociale en de ecologie van het leefmilieu. Alle drie staan onder regime van een zich verder uitstrekkend en uitputtend kapitalisme. We zien dit terug in de eigen omgeving. De ecologie van de leefomgeving in de Achterhoek, waarin Gendringen ligt, wordt gegijzeld door het agro-industrieel complex. Loyaliteit in deze sector leidt tot psychische en sociale gelijkschakeling en afbraak van de psychische, sociale en biologische rijkheid en diversiteit.DENKMAL is een artistiek-politiek kunstwerk dat zowel het wat verkent als het hoe eigentijdse kunst kan bijdragen aan een nieuwe vorm van kennis die nodig is om als menselijke enkeling (met hoofd, hart en intuïtie) de eigen tijd te leren vormgeven. "Ieder mens is een kunstenaar" stelde de Duitse kunstenaar Joseph Beuys, die een grote inspiratie voor ons is. Daarmee bedoelde hij dat iedereen kan bijdragen aan de rijkdom van de geest en psyche, aan het sociale en aan de wereld waarin de mens samenleeft met andere levende organismen.- Het concept en het kunstwerk DENKMAL is een initiatief van en geproduceerd door Johannes Bongers. Een selectie van diens werk is te zien op Boolean Works.- Website tekst en beeld: Johannes Bongers- Boomdoorsneden zijn omgezet door Laserontwerp Lichtenvoorde- Bronsgieten DENKMAL door Jan te Kulve, Eibergen

Goedendag gewenst

Wij houden je op de hoogte

• Ga door

© 2023 DENKMAL, PER-SOON, GROND, ANDSTERDAM, SOOOS en Gemeente Nieuwe IJssel zijn een initiatief van Stichting Nieuwe IJssel. Alle rechten voorbehouden.